Aan de slag met een lokaal alcohol- en drugbeleid: stappenplan

Dit stappenplan past de kennis en kunde van beleidsmatig werken op lokaal niveau toe op het thema alcohol en andere drugs. Via dit stappenplan kan er een beleid rond alcohol en andere drugs op maat van de gemeente of stad tot stand komen met effecten op korte én lange termijn. Het stappenplan omschrijft een ideale cyclus met een logische opbouw. Het doorlopen van deze stappen of fasen vraagt enige tijd. Soms vereist de praktijk echter onmiddellijke actie maar ook dan is het nuttig om alle stappen minimaal te doorlopen. De georganiseerde overlegmomenten en gevoerde discussies in de aanloop naar het beleidsplan zijn immers minstens zo belangrijk als het beleidsplan zelf. Deze momenten zorgen immers voor een gedeeld eigenaarschap van het beleid en zijn cruciaal voor de implementatie ervan.

Het opmaken van een lokaal alcohol- en drugbeleid impliceert:

  • Het mandaat van de gemeente of stad. Dit kan bijvoorbeeld via een beleidsdocument ondertekend door burgemeester en college, via een strategische doelstelling rond alcohol en andere drugs opgenomen in het meerjarenplan van de gemeente of stad in het kader van een integraal beleid of als onderdeel van het lokaal sociaal beleid.
  • Samenwerking met lokale partners en waar mogelijk met inspraak van de burgers zelf.
  • Werken op vier actieterreinen: regels & handhaving, structurele maatregelen, informeren & sensibiliseren en vroeginterventie & 1ste lijnszorg.
  • De principes van planmatig werken volgen.

Een lokaal alcohol- en drugbeleid is er voor het welzijn, de gezondheid en veiligheid van de inwoners en de leefbaarheid van de gemeente of stad. Het opzetten van een lokaal alcohol- en drugbeleid kent een logische opbouw en vraagt enige tijd. Zo kan er een beleid op maat van de gemeente of stad tot stand komen met effecten op korte én lange termijn. Soms vereist de praktijk echter onmiddellijke actie maar ook dan is het nuttig om alle stappen minimaal te doorlopen.



lokaal beleid

Stap 1: Werken aan een breed draagvlak voor een lokaal alcohol- en drugbeleid

Een belangrijke voorwaarde om als preventiewerker aan de slag te gaan met een lokaal alcohol- en drugbeleid is het creëren van een draagvlak. Dit zowel bij het lokale bestuur, de lokale partners als bij de inwoners zelf. Het is nuttig om naast de vele andere gezondheidsthema's aandacht te vragen voor alcohol en andere drugs in de gemeente of stad. Het werken aan een draagvlak betekent de stad of gemeente warm maken voor de problematiek, werken aan kennis en bewustwording rond alcohol en andere drugs zodat men open kan staan voor de preventieve boodschap. Een breed lokaal draagvlak verhoogt bovendien de kans dat de acties vanuit het beleid ingang vinden en effect hebben.

Zelfs indien er al een draagvlak aanwezig is in de gemeente of stad, is het belangrijk om dit als preventiewerker te onderhouden. Dat kan op verschillende manieren: via lokale media, debatavonden rond alcohol en andere drugs, een lokale studiedag, een persconferentie naar aanleiding van een actie, etc.

Inzetten op kwaliteitsvolle en deskundige communicatie zal bovendien renderen doorheen de beleidsplanning en telkens opnieuw van pas komen:

  • In de beginfase om aandacht te vragen voor het alcohol- en drugthema in de gemeente of stad.
  • Na de lokale analyse om het rapport te verspreiden en het thema warm te houden.
  • Aan het einde van elke cyclus om de resultaten van het beleid bekend te maken bij het brede publiek.

Tips voor het creëren van een draagvlak bij lokale stakeholders, politici en de algemene bevolking


top

Stap 2: Het lokaal overleg is de motor van een lokaal alcohol- en drugbeleid

Het lokaal overleg vormt de motor van het lokaal alcohol- en drugbeleid. Dit overleg wordt samengesteld met verschillende betrokken partners (stakeholders) uit de gemeente of stad. Vele lokale actoren (organisaties, …) werken reeds (rechtstreeks of onrechtstreeks) rond het alcohol- en drugthema. Vaak echter vanuit hun eigen invalshoek en context. Vanuit het lokaal overleg kunnen de verschillende stakeholders hun visie, aanpak en expertise op elkaar afstemmen om zo tot breed gedragen beleidsadviezen te komen voor een lange termijn alcohol- en drugbeleid. Deze groep zal dus belangrijke beslissingen en accenten voor zijn rekening nemen.

Tips voor Lokaal Overleg

Wie zijn mogelijke lokale partners?

Gezondheid huisarts, apotheker, maatschappelijk werker, psycholoog van het CGG, CGG-preventiewerker alcohol en drugs, begeleider van het MSOC, LOGO-medewerker, spoedarts, …
Welzijn OCMW-medewerker, straathoekwerker, JAC- of CAW-medewerker, …
Veiligheid en Justitie wijkagent, commissaris, …
Vrije tijd sportclubuitbater, lid van de plaatselijke toneelkring, seniorenraadslid, vertegenwoordiger van de ouderraad, voorzitter van de gezinsbond …
Onderwijs leerkracht, schooldirectie, CLB-medewerker, …
Jeugd verantwoordelijke van het jeugdhuis, scoutsleider, …
Uitgaan cafébaas, barman, security, clubuitbater, festivalorganisator, peer support organisatie, …
Lokaal bestuur drugscoördinator, jeugdambtenaar, horecacoach, lokale preventiewerker, schepen, …
Arbeid lokale middenstand, bedrijvencentrum, …

Wat zijn mogelijke kanalen om lokale partners te vinden?

  • adviesraden van de gemeente of stad
  • bestaande overlegplatforms of werkgroepen
  • lokale gangmakers en hun netwerk
  • oproep in de lokale krant
  • de ouderraad van verschillende scholen
  • via gekende sleutelfiguren in de betrokken sectoren

Indien er al een overleg bestaat in de gemeente of stad dat aansluit bij het thema alcohol en andere drugs en waar men bovendien over tijd en middelen beschikt om te werken aan een lokaal alcohol- en drugbeleid, kan overwogen worden om met deze groep aan de slag te gaan. Zo nodig kan deze groep uitgebreid worden met andere relevante partners.

  • Een grote groep biedt als voordeel dat vele mensen bereikt worden en dat vele sectoren mee participeren. Het draagvlak is bijgevolg zeer groot. Een nadeel kan zijn dat een vergadering met veel deelnemers soms moeilijk werkbaar is en dus meer voorbereiding vraagt. In dat geval kan er gewerkt worden met een stuurgroep die advies en goedkeuring geeft en daarnaast een of meerdere werkgroepen die aan de slag gaan.
  • Een kleine groep biedt het voordeel dat het vergaderen vaak efficiënter gebeurt en dat er makkelijker een consensus omtrent acties en voorstellen bereikt wordt. Er moet dan wel over gewaakt worden dat het draagvlak groot genoeg blijft.
  • Er kan ook voor een combinatie van beide systemen gekozen worden: regelmatig samenkomen met een kleine stuurgroep, die acties uitwerkt. Daarnaast kan af en toe een groot lokaal overleg samengeroepen worden. Hier worden de genomen voorstellen en acties besproken en wordt er een akkoord gevraagd.

Wanneer de groep is samengesteld is één van de eerste taken het uitklaren en definiëren van de verschillende rollen en verantwoordelijkheden van de deelnemers aan het overleg. Leden hebben immers andere achtergronden en komen uit verschillende werkcontexten. Een leerlingbegeleider zal een situatie met een druggebruikende jongere bijvoorbeeld anders aanpakken dan een politieagent. Het zien en zelfs aanmoedigen van verschillen, met respect voor elkaars mogelijkheden en grenzen, zal ervoor zorgen dat er een veilig klimaat ontstaat. Het biedt ook de mogelijkheid aan de leden om vanuit hun deskundigheid te vertrekken. Maak samenwerkingsafspraken daarom zo concreet mogelijk, bijvoorbeeld in de vorm van een samenwerkingsprotocol. Indien dit niet haalbaar is kunnen afspraken ook mondeling gemaakt worden. Herinner de deelnemers in dat geval regelmatig aan de gemaakte afspraken. Besteed in elk geval aandacht aan de taakverdeling en de tijd die het project gaat kosten, tot op het niveau van benodigde personeelsuren. Zo voorkom je dat taken niet meer worden uitgevoerd omdat iemand bijvoorbeeld een andere functie krijgt.

Binnen het lokaal overleg is er een lokale coördinator nodig die de juiste sfeer oproept, iedereen motiveert en mogelijke problemen oplost. Een goede coördinator is een netwerker, heeft ervaring in projectmatig werken, kent de lokale gevoeligheden en stimuleert de groep. Deze coördinator is idealiter iemand van de gemeente of stad (bijvoorbeeld de lokale of intergemeentelijke preventiewerker) die wordt bijgestaan door de regionale CGG-preventiewerker alcohol en drugs.

Voorwaarden voor een goede dynamiek in en betrokkenheid bij het lokaal overleg:

  • Erkenning bieden aan de leden van het overleg:
    • Start het overleg vanuit de erkenning van de leden. Sommigen hebben een grotere betrokkenheid dan anderen.
    • Schenk aandacht aan de 'return'. Het is deugddoend voor mensen als zij iets terugkrijgen voor hun inzet.
    • Positief bekrachtigen, persoonlijke vernoeming in publicaties, …
  • Creëer een veilig kader waarin iedereen vrijuit zijn mening kan geven en ideeën aanbrengen:
    • Ruimte om na te denken en verschillende meningen te delen.
    • Belangrijk dat de partners elkaar regelmatig zien en samen rond de tafel zitten.
  • Maak duidelijke samenwerkingsafspraken tussen de partners.

Praktijkvoorbeelden Lokaal overleg >>

Brugge

Het lokaal overleg bestaat uit de leden van de Adviesraad drugpreventie. In deze adviesraad drugpreventie zetelen

  • Burgemeester stad Brugge (voorzitter)
  • Stedelijke preventiedienst Jeugddienst
  • Sector secundair onderwijs
  • Sector bijzondere jeugdzorg
  • Sector horeca
  • Dagcentrum De Sleutel
  • Centrum Geestelijke Gezondheidszorg Noord West-Vlaanderen
  • Lokale politie Brugge
  • CAW
  • Lokaal Sociaal Beleid
  • Huisartsen
  • HABO
  • Parket
  • LOGO

Dit overleg is een bestaand overleg dat driemaal per jaar samenkomt. Dit orgaan geeft advies bij de opmaak van het beleidsplan en het jaarlijkse actieplan. Daarnaast volgen ze de strategische en operationele doelstelling op en sturen bij indien nodig. Ook kunnen nieuwe thema's door hen geïntroduceerd worden. De concrete uitwerking van het beleid gebeurt in verschillende werkgroepen die steeds terugkoppelen naar de adviesraad.

Mechelen:

Vanuit het bestaand overleg 'Begeleidingscel' participeren:

  • Kabinetsmedewerker van de schepen van preventie
  • Coördinator lokaal veiligheidsbeleid
  • Preventieambtenaar
  • Verantwoordelijke jongerenpreventie
  • Interne evaluator
  • Coördinator drugbeleid
  • Jongerenconsulent
  • Regionale drugpreventiewerker CGG de Pont
  • Afdelingshoofd Dagcentrum De Sleutel
  • Coördinator Regionaal Open Jeugdcentrum
  • Substituut Procureur des Konings
  • Drugsrecherche Lokale Politie
  • Justitieassistente
  • Ankerpuntcoördinator Astrov (straathoekwerk)

In het kader van ECAT (To Empower the Community in response to Alcohol Threats) werd het stakeholdersnetwerk uitgebreid met personen uit volgende sectoren:

  • OCMW stad Mechelen
  • Jongeren Advies Centrum
  • Apothekers
  • Huisartsen
  • CLB-medewerkers
  • Vormingsmedewerker omgaan met agressie

Maasmechelen:

Het lokaal overleg bestaat uit leden van MITIL: Maasmechels Interprofessioneel Team Illegaal Middelengebruik:

  • Straathoekwerk
  • OCMW
  • CAD hulpverlening
  • CAD preventie
  • Evenemententeam gemeente Maasmechelen
  • Jeugdhuis

Kortrijk:

Het is niet werkbaar om met alle partners aan de stuurgroep deel te nemen. Daarom werd er gekozen voor vertegenwoordigers van verschillende sectoren. Zij zorgen voor de wederzijdse communicatie tussen de stuurgroep en hun sector.

  • Voorzitter: schepen welzijn
  • Vertegenwoordiger directie burger en welzijn: adjunct van de directeur
  • Vertegenwoordiger drugspreventie: drugspreventie stad Kortrijk
  • Vertegenwoordiger OCMW: straathoekwerk
  • Vertegenwoordiger Lokale politie: lokale politie
  • Vertegenwoordiger hulpverlening: vzw Kompas
  • Vertegenwoordiger Algemeen welzijnswerk: CAW Stimulans en CAW Piramide
  • Vertegenwoordiger Justitie: Justitiehuis
  • Administratieve ondersteuning: drugspreventie stad Kortrijk

Andere diensten kunnen als gast of specialist uitgenodigd worden op de stuurgroep. Op iedere vergadering wordt ook iemand van het kabinet van de burgemeester uitgenodigd. Werkgroepen, diensten en instanties van binnen en buiten de stuurgroep kunnen gevraagd worden deel uit te maken van werkgroepen die opgestart worden in het kader van specifieke problemen.

Sluit Praktijkvoorbeelden Lokaal overleg


top

Stap 3: Een lokaal alcohol- en drugbeleid vertrekt van een gedeelde missie en visie

De eerste opdracht van het lokaal overleg is het uitschrijven van een missie of intentieverklaring rond alcohol en andere drugs: waarom wil de gemeente of stad investeren in een lokaal alcohol- en drugbeleid? Een missie wordt breed geformuleerd, over de beleidsaccenten heen. De tekst correspondeert idealiter met de algemene en brede missie van de gemeente of stad. In het Gemeentedecreet (2005) staat die als volgt omschreven: "het bijdragen tot het welzijn van de burgers en tot duurzame ontwikkeling van het gemeentelijk beleid op lokaal niveau".

Vervolgens werkt het lokaal overleg aan een gezamenlijke visie. De visie geeft een antwoord op de vraag hoe men kijkt naar alcohol en andere drugs. Belangrijk is dat deze visie vertrekt vanuit wetenschappelijke bevindingen en modellen rond middelengebruik, aangevuld met de eigenheid van de gemeente of stad en lokale accenten. Op die manier creëert de visie een duidelijk kader en mandaatafspraken:

  • Wat verwacht het overleg van de leden en wat verwachten de leden van het overleg?
  • Hoe situeert het overleg zich binnen de gemeente?
  • Wat verwacht de gemeentelijke overheid van het overleg?
  • Hoe engageert de gemeente zich om besproken thema's au sérieux te nemen?

Het is belangrijk dat de visie reeds bij de opstart van de lokale werkgroep wordt uitgeklaard, anders zijn discussies in latere fases onvermijdelijk. Het is immers zo dat bij de start van een lokaal overleg heel wat mensen uit verschillende contexten bij elkaar zitten. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de meningen bij aanvang nogal kunnen uiteenlopen. Politiemensen en hulpverleners verschillen bijvoorbeeld nogal eens van mening wanneer het aankomt op hoe een probleem best aangepakt kan worden. Maar ook professionals uit eenzelfde sector kunnen van mening verschillen. Vandaar dat het belangrijk is om een gezamenlijke visie uit te werken die ruimte laat voor elke werkcontext en waarbij de verschillende visies en houdingen van de partners een plaats vinden. Hou er ook rekening mee dat een visie geen statisch gegeven is maar van tijd tot tijd herbekeken dient te worden.

Zowel de missie als de visie van het lokaal overleg worden idealiter gedragen door het lokale bestuur. Deze missie en visie moeten bewaakt worden doorheen alle stappen van de cyclus. Een breed gedragen missie en visie zal kracht en motivatie geven aan het lokaal alcohol- en drugbeleid.

 

Tips voor een missie en visie

Ter inspiratie: Wetenschappelijke bevindingen en modellen rond middelengebruik

Tool: Sangria in de gemeente of stad - Sangria aan de costa del sol

Checklist uitklaren van de missie

  • Waar staat de gemeente voor?
  • Wat is haar bijdrage aan haar omgeving?
  • Is de missie richtinggevend voor het doen en laten van iedereen in de gemeente?
  • Is de missie inspirerend en enthousiasmerend?

Checklist uitklaren van de visie

  • Wat verstaan we onder drugs, druggebruik, drugmisbruik en problemen als gevolg van drugs?
  • Wat is de opdracht van de gemeente of stad rond alcohol en andere drugs?
  • Hoe kijken we naar gebruikers of verslaafden? Naar druggerelateerde overlast?
  • Wat willen we bereiken met een lokaal alcohol- en drugbeleid?

Praktijkvoorbeelden Missie en Visie >>

Missietekst:

'Het is de missie van Drugpunt Waas om te investeren in het welzijn en de gezondheid van de algemene bevolking. Enerzijds door het individu en de samenleving verantwoord en kritisch te leren omgaan met genotsmiddelen en anderzijds door problemen als gevolg van middelengebruik te voorkomen en door ondersteuning te bieden aan beginnende gebruikers en aan hun omgeving.'

Visietekst Drugpunt Deinze

Visietekst Gemeente Rotselaar

Sluit Praktijkvoorbeelden Missie en Visie


top

Stap 4: Een lokale analyse als basis voor een lokaal alcohol- en drugbeleid

Een gerichte analyse van de lokale situatie op vlak van alcohol en andere drugs biedt houvast voor het uittekenen van een beleid op maat in de gemeente of stad. Iedere stad of gemeente kent immers haar eigen dynamiek, heeft een eigen geschiedenis maar ook een eigen sociale en demografische samenstelling, economische realiteit, politieke waarden, … Deze aspecten vereisen allemaal een eigen strategie om tot een gepaste aanpak van het lokale probleem te komen. Om de noden maar ook de aanwezige sterktes met betrekking tot middelengebruik te ontdekken in de gemeente of stad, wordt er een lokale analyse gemaakt. Een lokale analyse is idealiter gebaseerd op cijfergegevens én praktijkervaringen rond alcohol en andere drugs in de gemeente of stad. Afhankelijk van lokale middelen kunnen hierbij 2 sporen gevolgd worden:

  • Vertrekkend vanuit een bepaald probleem of acute situatie: de lokale analyse beperkt zich tot de concrete situatie en wordt verder uitgediept in de lokale werkgroep of het lokaal overleg. Dus: ook al wordt er een antwoord verwacht op korte  termijn, toch is het goed om een minimale analyse te maken zodat er een kwaliteitsvol antwoord kan gegeven worden om de situatie adequaat aan te pakken.
  • Een nieuwe, globale analyse uitvoeren: na een goede globale analyse kan je een langetermijnaanpak opstellen en beter proactief werken. Hiervoor dient wel voldoende tijd voorzien te worden (ongeveer 3 à 4 maanden voor een degelijke lokale analyse).

Ook voor een kleine gemeente is het aangeraden een minimale lokale analyse te doen, om een beleid op maat te kunnen uitwerken. Dat betekent het inschatten van de aard en grootte van de problematiek, het aftoetsen bij de lokale betrokkenen en een korte probleemanalyse uitvoeren. Grotere steden kunnen ook gebruik maken van een monitor. Deze vorm van lokaal onderzoek verzamelt op systematische wijze kwalitatieve informatie over druggebruik via veldwerkers en kwantitatieve geregistreerde gegevens van de gemeente of stad. Er bestaan verschillende monitorinstrumenten, zoals ADAM: Antwerpse Drug- en Alcohol Monitor en MILD: Monitor Integraal Lokaal Drugbeleid. Ook de 'lokale monitor alcohol-jongeren' kan als analyse-insturment gebruikt worden. Dit is een instrument om systematisch na te gaan in welke mate de wetgeving op de verkoop van alcohol aan minderjarigen in hun stad of gemeente wordt nageleefd door de detailhandel. De monitor kan in dit kader bijvoorbeeld gebruikt worden om te onderzoeken of er nood is aan meer informatie over de wetgeving rond de verkoop van alcohol aan minderjarigen.

 

Tips voor een lokale analyse

Welke informatie kan verzameld worden?

Sociale, economische en demografische factoren hebben allemaal een invloed op het druggebruik en de aanpak ervan in een bepaalde stad of gemeente. Ook de specificiteit van de setting, of het nu gaat om een stad die veel toeristen aantrekt, een haven- of studentenstad of een grensgemeente, speelt een grote rol.

Het wordt aangeraden om alle mogelijke data die betrekking hebben op druggebruik te verzamelen: algemene prevalentiecijfers maar ook persoonlijke en omgevingsfactoren. Het gaat dan om: gebruikersprofielen, welke producten er voornamelijk worden gebruikt, waar en wanneer wordt er gebruikt, of er een goed hulpverleningsaanbod beschikbaar is, … Daarnaast is het ook belangrijk om de aanwezige sterktes en mogelijkheden binnen de stad of gemeente om het probleem aan te pakken te inventariseren.

Jammer genoeg beschikken we in Vlaanderen over onvoldoende cijfermateriaal om het drugfenomeen op lokaal niveau te kunnen vatten. Wel zijn er heel wat cijfers op Vlaams of Federaal niveau beschikbaar. Deze cijfers kunnen een indicatie geven van de situatie op lokaal niveau. Via bijkomend kwalitatief onderzoek kunnen deze cijfers bij lokale stakeholders afgetoetst worden. Dit kan bijvoorbeeld door het organiseren van focusgroepen waarin lokale actoren betekenis geven aan de Vlaamse of Federale cijfers.

Mogelijke interessante cijfers

Patiëntenregistraties aantal alcohol- of druggerelateerde aanmeldingen bij het CAW of aantal spoedgevallen door alcohol- of drugmisbruik
Lokale politie aantal verkeersongevallen door personen onder invloed of aantal arrestaties omwille van openbaar dronkenschap
VAD cijfers op Vlaams niveau syntheserapport van de Leerlingenbevraging of het Partywise uitgaansonderzoek
Databank lokaal bestuur aantal OCMW-cliënten met een alcohol- of drugproblematiek of aantal aanvragen tot preventief materiaal op de preventiedienst
Voorzieningen in de gemeente of stad aantal cafés, scholen, jeugdverenigingen, sportclubs, nachtwinkels, etc.
Bestaande acties of evenementen festivals, de 100-dagenviering, carnaval, braderij, etc.

Verzamelen van praktijkervaringen

Bevraging rond alcohol en andere drugs bij lokale partners
Interviews met relevante personen: onthaalmedewerkster sociaal huis, schepen van sociale zaken, andere politici of gangmakers

Tool: ECAT Quickscan: lokale analyse rond alcohol in de gemeente

Tool: ALAD - lokale cijfers simuleren op maat van de gemeente of stad (handleidingsimulatie)

Aspecten bij een probleemanalyse

  • gedrag en kenmerken van de doelgroep: leefwijze, verschillen in geslacht, socio-economische status
  • schadelijke gevolgen voor samenleving: vandalisme, verkeersongelukken
  • leefomgeving: vrienden, ouders, beschikbaarheid van alcohol of drugs, etc.
  • aanbod gezondheidszorg

(Cf. probleemanalyse I-plan p. 6-72)

Aspecten bij een determinantenanalyse

  • de competentie van de doelgroep: hun kennis, attitude, vaardigheden
  • de sociale beïnvloeding en ondernomen acties: draagvlak van de sleutelfiguren, sociale normen en gewoontes
  • mogelijke beleidsfactoren: stand van zaken huidige beleidsacties

(Cf. determinantenanalyse I-plan vanaf p.72)

 

De resultaten van de lokale analyse worden door de coördinator verwerkt tot een rapport dat een duidelijk beeld schetst van de lokale problematieken rond alcohol en andere drugs. Uit dit rapport kan het lokaal overleg dan prioriteiten kiezen. Bijvoorbeeld: op welke doelgroepen zal men de focus leggen. Dit alles wordt vervolgens teruggekoppeld naar het lokaal overleg en kan naar het brede publiek gecommuniceerd worden om zo blijvende aandacht te vragen voor het thema.

Enkele voorbeelden van druggerelateerde gebeurtenissen of situaties die mogelijks problemen met zich meebrengen en naar voren kunnen komen uit een lokale analyse zijn:

  • overlast in de stationsbuurt, op pleintjes en in parken;
  • de aanwezigheid van gebruikers en dealers in het straatbeeld;
  • cafés, theehuizen of privépanden waar drugs verhandeld worden;
  • overlast bij fuiven of andere evenementen;
  • tussenkomst van politie bij geweld in het gezin ten gevolge van druggebruik;
  • leegstaande of verwaarloosde panden die druggebruikers aantrekken;
  • vragen van burgers of politie rond de doorverwijzing van mensen met drugproblemen;
  • rondslingerende spuiten op pleintjes, parken;
  • hangjongeren die alcohol en/of drugs gebruiken op openbare plaatsen met bijkomende onveiligheidsgevoelens in deze omgeving.

 

TIPS voor de lokale analyse

  • Voor kleine gemeenten met gelijkaardige profielen en weinig capaciteit voor doorgedreven analyses kan het interessant zijn om een bovenlokaal overleg te organiseren waarbinnen de analyse kan gebeuren.
  • Probeer de verzamelde cijfers zoveel als mogelijk tot leven te brengen: kloppen deze gegevens ook voor onze gemeente? Het heeft weinig zin om te blijven zoeken naar cijfers voor ieder klein detail. Werk met wat beschikbaar is en stop als je voldoende hebt om onderbouwde beslissingen te nemen.
  • Koppel de analyseresultaten terug naar alle stakeholders (inclusief de inwoners van de gemeente of stad) en het bestuur.
  • Gebruik de gevonden resultaten als indicatoren voor de evaluatie en/of monitoring van het lokaal alcohol- en drugbeleid.

Praktijkvoorbeelden Lokale analyse >>

Analyserapport: Dendermonde, Lier, Brugge, Sint-Niklaas

Probleem- en Determinantenanalyse:

100-dagen actie van Sint-Niklaas

Probleemanalyse:

  • Alcoholmisbruik in de uitgaansbuurt van de stad
  • Overlast op en rond het plein (uitgaansbuurt)
  • Alcohol wordt geschonken aan -16-jarigen
  • Alcohol wordt verkocht aan -16-jarigen
  • Alcoholmisbruik op jaarlijkse 100-dagen

Determinantenanalyse:

  • Gebrek aan kennis met betrekking tot de wetgeving op het schenken van alcohol aan -16-jarigen (horeca)
  • Gebrek aan kennis met betrekking tot de wetgeving op het verkopen van alcohol aan -16-jarigen (nachtwinkels en supermarkten)
  • Ruim aanbod van alcohol op festiviteiten 100-dagen
  • Feest: "alcohol hoort erbij"
  • Peer pressure: jongeren vieren einde middelbare school, stimuleren elkaar om overmatig te drinken (dit hoort volgens hen bij de 100-dagen)

Mechelen

Probleemanalyse:

Voor de probleemanalyse werd aan de hand van een simulatieprogramma bepaald hoeveel inwoners van Mechelen waarschijnlijk als probleemdrinker beschouwd kunnen worden. Verder werd een quick scan analyse uitgevoerd, waarbij stakeholders bevraagd werden met betrekking tot de belangrijkste alcoholgerelateerde noden en problemen in Mechelen. Enkele van de voornaamste problemen die hieruit naar voor kwamen zijn het uitgaansklimaat waar alcoholconsumptie als norm geldt, de eenvoudige toegang tot alcohol, dronken rijden en openbare dronkenschap.

Determinantenanalyse:

Met de stakeholders werd besproken welke determinanten van invloed zijn op de voornaamste alcoholgerelateerde problemen in Mechelen. Hierbij werd vooral gekeken naar bewustzijn over de problematiek, de bespreekbaarheid van alcoholproblemen en het draagvlak bij stakeholders om rond deze problematiek te werken.

Sluit Praktijkvoorbeelden Lokale analyse


top

Stap 5: Doelen - wat het lokaal alcohol- en drugbeleid wil bereiken

Vanuit de lokale analyse is nu duidelijk welke problematieken er leven binnen de gemeente of stad. In deze stap worden die resultaten omgezet naar prioritaire doelgroepen en bijhorende doelen. Wat betreft doelgroepen kan men een onderscheid maken tussen de uiteindelijke doelgroep en de intermediaire doelgroep: de personen via wie je de uiteindelijke doelgroep bereikt. Probeer de relevante kenmerken van de doelgroep(en) in kaart te brengen, zoals demografische kenmerken, motivatie en mogelijkheden en bereikbaarheid (via welke kanalen kan men deze doelgroep(en) bereiken?).

Vervolgens kan men doelen formuleren in het kader van het lokaal alcohol- en drugbeleid. Een doel zegt niet wat men gaat doen maar wel wat men wil bereiken (= de gewenste situatie). Er wordt een onderscheid gemaakt tussen einddoelen en tussendoelen. Einddoelen refereren naar het probleem (probleemanalyse) en tussendoelen sluiten aan bij de beïnvloedende factoren (determinantenanalyse). Vanwege de integrale aanpak lopen lokale alcohol- en drugprojecten het risico te omvangrijk te worden en hun doelgerichtheid te verliezen. Met concrete tussendoelen kan het risico hierop verkleind worden. Wees daarom realistisch en baken de ambities van specifieke acties en het globale beleid goed af.

Belangrijk is om de doelen SMART te formuleren (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch, tijdsgebonden). De formulering van het doel is evenzeer belangrijk voor de evaluatie ervan. Volgende vragen kunnen je hierbij helpen:

  • Is het doel niet te algemeen geformuleerd? Probeer zo concreet mogelijk het effect dat je nastreeft te beschrijven.
  • Heb je nagedacht over hoe je achteraf voldoende kan weten of je acties effect gehad hebben?
  • Is het doel haalbaar voor jezelf, de doelgroep, de organisatie en partners?
  • Wanneer wil je het doel bereiken? Een doel dat 'ooit' gehaald moet worden is niet motiverend. Probeer een concreter streefdatum voorop te stellen.

Voorbeelden van goed geformuleerde doelen >>

Einddoel Tussendoel
Alle jeugdbewegingen ontlenen minstens 1 keer per jaar de gemeentelijke fuifkoffer bij de preventiedienst. Jeugdbewegingen weten dat er vanaf april 2011 een fuifkoffer beschikbaar is bij de preventiedienst.
Minstens 3 ouderraden van de 5 gemeentelijke basisscholen hebben de infosessie rond alcohol en andere drugs gevolgd. De lokale preventiewerker alcohol en drugs geeft 2 keer per jaar een infosessie voor ouders van kinderen in het lager onderwijs.
50% van de bereikte horeca-uitbaters ondertekent een intentieverklaring rond alcohol en andere drugs. De lokale preventiewerker bereikt 75% van de gemeentelijke cafés en brasseries met een postercampagne.
De kassabedienden van supermarkten en nachtwinkels weten dat het verkopen van alcohol aan min 16-jarigen verboden is en weten hoe ze kunnen omgaan met jongeren die ongewettigd alcohol willen aankopen. De gemeente organiseert in het voorjaar een informatiemoment voor verstrekkers over de wetswijziging verkoop aan jongeren met een minimum van 10 deelnemers.
Binnen de steekproef sporters uit 3 sportclubs in de gemeente kan 75% van de sporters twee tips geven rond gezond sporten. De preventiedienst organiseert een campagne gezond sporten voor alle sportclubs in de gemeente of stad die loopt van april tot juli.
Sluit Voorbeelden van goed geformuleerde doelen


top

Stap 6: Het actieplan brengt overzicht en een plan voor een lokaal alcohol- en drugbeleid

Omdat druggebruik en -problemen ontstaan vanuit een samenhang van verschillende factoren, is het onmogelijk om van de ene op de andere dag een gedragsverandering teweeg te brengen. Eens de doelgroep en doelen gekend zijn (cfr lokale analyse), kunnen acties ontwikkeld worden. Een lokaal alcohol- en drugbeleid bevat idealiter een mix van interventies op vier belangrijke actieterreinen:

  • informeren & sensibiliseren,
  • regels & handhaving,
  • structurele maatregelen en
  • vroeginterventie & eerstelijnszorg.

Informeren en sensibiliseren

Inwoners en intermediairen moeten geïnformeerd worden over de alcohol- en drugproblematiek. Enkel informeren en sensibiliseren is echter onvoldoende om verantwoord gedrag inzake alcohol en drugs te bewerkstelligen. Voorlichting heeft vaak immers pas effect in combinatie met andere interventies. Met informeren en sensibilisering worden de risico's van (overmatig) alcohol- en druggebruik overgebracht op de verschillende doelgroepen en worden vaardigheden aangereikt om het gedrag te veranderen.

Informeren en sensibiliseren is ook belangrijk om draagvlak te creëren bij de bevolking, intermediairen en lokale beleidsmakers.

Regels/handhaving

Het maken van (lokale) afspraken en regels en de controle erop is de tweede pijler van een lokaal alcohol- en drugbeleid. Voor het invoeren en intensiveren van regelgeving is draagvlak echter noodzakelijk. De kracht van goede regelgeving zit daarbij niet zozeer in het stellen van een regel als wel in de naleving en de handhaving ervan. Hoewel het strafrecht bij een integraal drugbeleid als ultimum remedium gezien wordt, speelt het wel een belangrijke rol: preventie en zorg werken naar (potentiële) druggebruikers maar ook het aanbod van drugs dient aangepakt. Niet enkel inbreuken op de drugwetgeving (bijvoorbeeld dealen, bezit/gebruik) vallen hier onder, ook geweldsdelicten en de zogenaamde verwervingscriminaliteit, gepleegd door gebruikers om hun gebruik te kunnen financieren, komen hier in beeld.

Ook de bestrijding van drugoverlast (bijvoorbeeld zwerfspuiten, publiekelijk onder invloed zijn, herhaaldelijk aangesproken/lastiggevallen worden door dealers, …) moet op maat gebeuren. Denk daarbij aan maatregelen zoals het sluiten van horecazaken, acties vanuit politie/justitie en harm reduction initiatieven zoals spuitenruil.

Structurele maatregelen

De verbetering van de omgeving en van de bredere context vormt de derde belangrijke pijler van het beleid. Structurele maatregelen zijn meestal niet alcohol- of drugspecifiek, maar dragen bij tot een betere werking van stad of gemeente in het algemeen en het creëren van een ondersteunende omgeving (een positief leefklimaat, open communicatie, openheid voor de initiatieven van jongeren, mogelijkheid tot inspraak, …). Op die manier wordt er voor een continu en effectief preventieaanbod op lange termijn gezorgd.

Vroeginterventie & eerstelijnszorg

Een integrale aanpak van de drugproblematiek heeft ook voldoende aandacht voor het zorgaspect, zowel voor laagdrempelige (MSOC) of kortdurende interventies (crisisopvang) als voor intensieve langdurende zorg (drugvrije therapeutische gemeenschap). Alcohol- en drugproblemen ontstaan immers vaak sluipend. Problemen vroegtijdig signaleren en vervolgens adequaat reageren kan voorkomen dat problemen verergeren en dat intensievere zorg nodig is. Het tijdig signaleren van problematisch alcohol- en druggebruik kan daarnaast andere problemen aan het licht brengen. Problematisch middelengebruik kan immers gepaard gaan met gezins-, relatie-, opvoedings- en psychische problemen

Merk op: Aangeraden wordt om verschillende interventies op meerdere terreinen in te zetten om te werken aan één probleem. Actie op elk afzonderlijk terrein is immers essentieel maar op zich niet voldoende om een effectief lokaal alcohol- en drugbeleid te voeren. Indien gewenst kan er voor elk van de actieterreinen een aparte werkgroep opgericht worden waarin nagedacht wordt over de mogelijke acties en de implementatie ervan. Specifiek acties vereisen immers specifieke kennis.

Ook in deze fase speelt communicatie een belangrijke rol. Zichtbare acties houden het draagvlak levend en geven dynamiek aan het beleid. De betrokkenheid van een schepen of burgemeester en ook persbelangstelling bij acties is steeds een meerwaarde. Slechts door het veelvuldig onder de aandacht brengen van een thema kan er belangstelling voor ontstaan. Eenmalige info leidt niet tot gedragsverandering of maatschappelijke aanvaarding van de beoogde boodschap.

Tips voor het actieplan

Mogelijke maatregelen binnen de vier actieterreinen van een lokaal alcohol- en drugbeleid:

1. Regels & Handhaving: afspraken en de mogelijke controle erop

  • Afspraken met politie rond extra patrouilles in de wijk na klachten van overlast
  • Voorwaarden stellen bij het afleveren van vergunningen
  • Fuifbeleid voeren in de gemeente
  • De subsidiering van jeugdhuizen en jeugdverenigingen koppelen aan het ontwikkelen van een TAD-beleid
  • Armbandjes ivm -16 campagne + barbriefing

2. Structurele maatregelen: verbetering van de omgeving en de bredere context

  • Meer verlichting op het speelplein om de sociale controle en het veiligheidsgevoel te bevorderen
  • Alternatief vervoer organiseren bij een festival
  • Inrichten van een online infopunt alcohol en andere drugs op de gemeentelijke website (bijvoorbeeld Lier, Deinze)
  • Sociale activering en arbeidsactivering van druggebruikers
  • Zorgen voor een groter en aantrekkelijk niet alcoholisch aanbod (bijvoorbeeld www.meervanzonder.be)

3. Informeren & sensibiliseren: informatie voor inwoners en intermediairs

  • Campagne '-16 geen alcohol, -18 geen sterkedrank' bij handelaars
  • Artikel in het gemeentelijke infoblad of een nieuwsbrief (bijvoorbeeld Leuven)
  • Infoavond alcohol en andere drugs
  • Het terugkoppelen van inventarisaties en onderzoeken over de omvang en gevolgen van de problemen.

4. Vroeginterventie & eerstelijnszorg: faciliteren van vorming, overleg en netwerking

  • Vorming voor medewerkers van het Sociaal Huis rond alcohol en andere drugs
  • Afstemming bevorderen rond alcohol en andere drugs binnen het LOK-overleg
  • Samenbrengen van lokale partners rond vroeginterventie
  • Het aanbieden van schriftelijk informatiemateriaal op locaties waar potentiële risicogroepen komen, zoals in de eerste- en tweedelijns gezondheidszorg.

Ter informatie: ECAT - Gemeenschapsgerichte alcoholpreventie: wat werkt?

Tool: ECAT-communicatiecampagne



top

Stap 7: Met de implementatie van het actieplan komt een lokaal alcohol- en drugbeleid tot leven

Het lokaal alcohol- en drugbeleid staat of valt met een goede implementatie. Een alcohol- en drugbeleid zonder degelijk implementatieplan blijft immers dode letter. Een doorgedreven planning van de verschillende stappen in het implementatieproces is noodzakelijk om de gewenste doelen van het beleid te bereiken. Dit implementatieplan verduidelijkt wie wat zal doen, wie verantwoordelijk is voor bepaalde acties, welke budgetten er voorzien zijn en binnen welk tijdskader bepaalde dingen moeten gebeuren. Indien nodig kan dit plan opgesplitst worden in individuele (jaar)plannen voor de verschillende stakeholders.

Tot nu toe werd het meeste werk geleverd achter het bureau of in de vergaderzaal. In deze fase treedt het beleid in de praktijk in werking en wordt het zichtbaar voor lokale partners en de inwoners. Houd wel rekening met vertragingen, uitval van collega's of intermediairen, besparingen, etc. Een goed beleid zal zich dus flexibel moeten opstellen en zijn plannen ook gaandeweg afstemmen op nieuwe situaties in de realiteit. Er kunnen zich evengoed opportuniteiten voordoen die men niet kan negeren. Het is dus van groot belang om de implementatie tijdig voor te bereiden en ze vooral nauwgezet op te volgen.

Acties die niet doorgaan kunnen misschien in een volgend jaar terug opgevist worden. Acties die slecht uitgevoerd werden leren iets voor een volgend initiatief. En acties die zeer geslaagd zijn kunnen als vast item verankerd worden in het lokaal alcohol- en drugbeleid dat ieder jaar in de planning wordt opgenomen. Belangrijk is dus om ook in deze fase voldoende te registreren wat er wel en niet goed loopt en zodoende de implementatie te evalueren. Daarom is het aanbevolen dat het lokaal overleg ook in deze fase nog regelmatig samenkomst om het implementatieproces te bespreken, te evalueren en eventueel bij te sturen.

Tips voor implementatie

Checklist: is de actie makkelijk te implementeren?

  • Wie zal de interventies uitvoeren?
  • Wie doet wat en binnen welk netwerk?
  • Welke faciliterende of belemmerende factoren zijn er?
  • Is de actie verenigbaar met normen en waarden en dagelijkse routines van de doelgroep?
  • Is de actie goed te begrijpen en te gebruiken? Niet te complex?
  • Is het effect zichtbaar voor de buitenwereld?
  • Zijn er voldoende voordelen aan verbonden t.o.v. de huidige situatie?
  • Is het voor de uitvoerders haalbaar om deze actie te realiseren?
  • Registreer wat er wel en niet goed loopt.
  • Wat werkt voor en wat werkt mogelijks tegen deze actie, de uitvoerders en de omgeving?
  • Gebruik ondersteuningsmaterialen en acties die reeds hun nut hebben bewezen. Doe een pretest indien er met nieuwe materialen gewerkt wordt: test het materiaal of de actie uit bij een (representatieve) steekproef uit de doelgroep (bijvoorbeeld via een focusgroep). Aspecten die hierbij geëvalueerd kunnen worden:
    • Duidelijkheid van de boodschap
    • Mogelijke effecten bij de doelgroep
    • Tevredenheid met bepaalde aspecten van de actie
    • Negatieve en onverwachte neveneffecten

Communicatie

Belangrijk is dat het alcohol- en drugbeleid gepromoot wordt door een duidelijke communicatie(campagne). Dit is van grote waarde om een draagvlak te creëren bij de lokale bevolking. Gerespecteerde (lokale) experten en opiniemakers kunnen hierbij een belangrijke rol spelen. Om de verschillende doelgroepen te kunnen bereiken wordt aangeraden om verschillende communicatiekanalen te gebruiken .

Enkele tips:

Pak communicatie zo professioneel mogelijk aan

Schakel een communicatieadviseur of -bureau in en stel een communicatieplan op. Zonder goede communicatie is het immers moeilijker om een draagvlak te krijgen. Communicatiespecialisten kunnen voor de nodige creatieve inbreng zorgen om de boodschap in een goed concept (tekstueel en visueel) te gieten. Deze creatieve inbreng kan ook bij jongeren, studenten of andere creatieve geesten uit de stad of gemeente gehaald worden. Dit alternatief is goedkoper en vergroot de kans dat de boodschap 'past' bij het doelpubliek.

Gebruik de belangstelling van de pers

Alcohol en drugs is vaak een onderwerp in de lokale en de regionale pers. Nieuws over alcohol en drugs kan relatief eenvoudig gratis publiciteit opleveren, bijvoorbeeld naar aanleiding van een evaluatie, onderzoek naar ziekenhuisregistraties of handhavingcijfers. De publiciteit is 'gratis', maar er staat wel enige voorbereiding tegenover. Zorg ervoor dat degene die het woord voert, de boodschap duidelijk overbrengt.

Maak successen zichtbaar

Een goede mediastrategie zorgt ervoor dat inwoners en bestuurders zien wat het beleid oplevert. Zoek dus af en toe de media op om het draagvlak in stand te houden. Ook het organiseren van publieke debatavonden kunnen hiertoe bijdragen.

Gebruik communicatie om acties te versterken

Communicatie is niet alleen geschikt om draagvlak te creëren maar kan ook bijdragen aan de kracht van bepaalde acties. Via de media kan je het onderwerp onder de aandacht brengen van bijvoorbeeld ouders, die een belangrijke rol spelen in de sociale omgeving van jongeren. Besteed aandacht aan een goede timing, bijvoorbeeld net voor de zomervakantie of rond carnaval.

Ter inspiratie: implementatieplan


top

Evaluatie doorheen het lokaal alcohol- en drugbeleid

Evaluatie loopt als een rode draad doorheen het beleidsvormingsproces. Het is dus niet 'iets wat er achteraf nog even bijkomt'. Integendeel, het past binnen een planmatige aanpak, en is belangrijk binnen iedere fase. Zowel het lokaal overleg, de lokale analyse, de acties en de implementatie ervan dienen grondig geëvalueerd te worden.

We maken een onderscheid tussen proces- en effectevaluatie. Procesevaluatie zegt iets over hoe een bepaalde stap verlopen is, wat er goed en fout ging tijdens die fase. Een effectevaluatie gaat terug naar de tussen- en einddoelen die in het lokaal alcohol- en drugbeleid werden benoemd. Een goede evaluatie vraagt dus enige voorbereiding en tijd.

Een lokaal alcohol- en drugbeleid stopt niet na 1 actie of 1 jaar. De resultaten worden teruggekoppeld naar het lokaal overleg en opgenomen in het volgende beleidsplan. Zo ontstaat er continuering en duurzaamheid van het lokaal alcohol- en drugbeleid. Reden temeer om evaluatie als een significant onderdeel van het proces mee te nemen. Het loont de moeite om van bij het begin een aantal indicatoren te benoemen die aangeven of en wanneer de actie zijn doel bereikt heeft. Het is dan ook van groot belang dat alle partners deze indicatoren terdege monitoren. Indien de interventie positief geëvalueerd werd, kan men deze verankeren in het lokaal alcohol- en drugbeleid waardoor herhaling van de boodschap mogelijk wordt. Een degelijke evaluatie vereist dus ook het stellen van realistische doelen.

De resultaten van het lokaal alcohol- en drugbeleid zijn bovendien een goede aanleiding om opnieuw te werken aan het draagvlak. Communiceer ze naar het lokale bestuur en breng ze vervolgens naar het grote publiek. En dan begint de cyclus opnieuw…

Tips voor evaluatie

Evaluatievragen:

  • Wat is het bereik van de actie bij de doelgroep?
  • Wat is de impact van de actie?
  • Wat waren de succes- en faalfactoren bij de implementatie?
  • Wat is de waardering van de actie bij de doelgroep?

Ter inspiratie: evaluatieplan



top